Spaltist

Ei nyttig dose pessimisme

Øyvind Strømmen vart ein «anywhere» på grensa mellom Ungarn og Serbia.

Bilde: Bőr Benedek/Flirckr, CC BY 2.0

Ivan Krastev let lesarane sine forstå meir av det austlege sentral-Europa, og dermed også meir av det sentrale vest-Europa.

Eg har brukt romjula på å lesa den bulgarske statsvitaren Ivan Krastev si bok After Europe, ei kort lita bok om eit Europa som har mista sin sentrale plass i verdspolitikken, eit Europa i identitetskrise og eit Europa der sjølve det europeiske prosjektet har mista sin appell. Det er ei pessimistisk bok, sidan Krastev meiner at «disintegrasjonstoget» allereie har køyrd ut frå jernbanestasjonen i Brussel. Han fryktar at dette vil døma kontinentet til uorden og til global irrelevans, og han er også uroleg for at det vil føra til at toleranse og openheit vert erstatta med det han kallar bøllete trangsynthet.

«Det kan føra til at liberale demokrati i Europas periferi bryt saman», åtvarer Krastev, som meiner at samanbrotet ikkje med naudsyn vil føra til krig, men truleg vil bidra til «elende og uro».

Men pessimisme til trass: det er ei lesverdig lita bok, dette. Den viktigaste grunnen til det er kanskje at Krastev maktar å gje lesaren meir forståing av eit skilje som går mellom aust og vest i dagens Europa. Han skriv om ei tillitskrise til det etablerte, og han skriv om korleis flyktningkrisa i 2015 har påverka europeisk politikk. Migrasjonskrisa konfronterer liberalismen – i utvida forstand – med eit sentralt spørsmål, skriv Krastev. Korleis går universelle rettar saman med at me lever i samfunn som i ulik grad er frie og framgangsrike?

Her kan eg spora slekta mi attende i hundrevis av år, sjølv om etternamnet mitt er innvandra frå nabofylket.

«Dersom du søkjer ei økonomisk trygg framtid for dine born, er det beste du kan gjera å syta for at dei vert fødd i Tyskland, Sverige eller Danmark», påpeiker han, og litt seinare, «den mest verdifulle ressursen tyskarane har, er det tyske passet deira».

Der finn ein både ei av drivkreftene bak migrasjon frå sør, og ei av drivkreftene til innvandringskritisk populisme.

Ein anywhere på grensa

Krastev låner øyre til David Goodhart, og syner til det framveksande skilje mellom anywheres og somewheres. For underteikna er dette ei litt krevjande øving. Det meste plasserer meg i fyrstnemnde kategori. Eg har høgare utdanning. Eg snakker fleire framandspråk. Eg har budd utanlands og er gift med ei belgisk kvinne. Sjølv om eg eigentleg ikkje har all verda til overs for byen, vil eg nok også lettare trivast på ein kafé i Brussel enn på ein bygdefest i heimbygda mi.

Samstundes er det lett for meg å koma med innvendingar mot ei kategorisering som anywhere. Ikkje minst denne: Etter å ha budd utanlands vende eg tilbake til den nemnde heimbygda. Der har eg igjen slått røter. Her kan eg spora slekta mi attende i hundrevis av år, sjølv om etternamnet mitt er innvandra frå nabofylket.

Eg har tidlegare skrive om ulv og kaffelatte her i Minerva, om eit skilje mellom by og land som også dukkar opp i Krastev si vesle bok, eit skilje som i mine auge både er reelt og konstruert, både røyndom og karikatur. Men kanskje er sanninga denne: i Noreg er svært mange av oss anywheres, iallfall i økonomisk forstand. I europeisk samanhang er nordmenn flest pengesterke. I global samanhang er dei fleste av oss søkkrike. I global samanhang bur me i det finaste bustadstrøket på beste vestkant, og det er kanskje ikkje så underleg at Arbeidarpartiet er i vanskar.

Då eg las Krastev sin kommentar om det tyske passet kom eg til å tenkja på ei reise eg gjorde i april 2017, ikkje lenger etter at After Europe kom ut. I samband med research til ei komande bok om ungarsk politikk drog eg til den serbiske byen Subotica. Det er ein tvers gjennom europeisk by, med ei historie som er både ungarsk og habsburgsk. Rundt tredjeparten av innbyggjarane har ungarsk morsmål, den dag i dag. Omlag ei mil nord for Subotica skjer høge gjerder gjennom landsskapet. Der går grensa til vårt Europa. Eit piggtrådgjerde sett opp for å halda migrantar ute. Eg reiste over den grensa, på ein buss som også vart nytta av lokalbefolkninga. På grensa sytte dei fram sine pass, som vart granska relativt nøye, før det vart sett eit nytt stempel inn blant mange stempel. Mitt norske pass kasta grensevakten knapt eit blikk på, før eg vart vinka gjennom passkontrollen.

Eg var ein anywhere på den serbisk-ungarske grensa, ein av dei priviligerte, i motsetnad til flyktningane som ikkje nådde lenger enn til Subotica, men òg i motsetnad til mange i lokalbefolkninga, og det trass i at dei snakka same språk på båe sider av gjerdet.

Sjokka som ikkje kom

Om me heldt oss til karikaturen: For mange anywheres var 2016 eit sjokkår. Donald Trump vann valet i USA. Britane røysta for å forlata EU.

Kanskje er eg også optimist fordi eg ikkje orker anna, fordi eg veit at eg ikkje vil lika det som kjem etter Europa.

«I 2017 står me ovanfor ein annan dynamikk», skriv Krastev. «Me er ikkje berre klår over at det utenkelege kan skje, men me forventer faktisk at det vil skje. Me fryktar, men venter oss også at Geert Wilders vil verta den store vinnaren i det nederlandske valet, at Marine Le Pen vil verta Frankrike sin neste president […] og at Merkels tid i tysk politikk vil ta slutt». Han legg til at alt dette kan skje, men at det sannsynlegvis ikkje vil skje.

Fordelen med å lesa Krastev si bok i romjula var at eg sat med fasit: Wilders fekk ikkje brakvalet han hadde vona på i Nederland. Le Pen vann ikkje valet i Frankrike, det var det den djupt pro-europeiske Emmanuel Macron som gjorde. Men Merkel er sterkt sveikka, etter eit elendig val. Grunn til optimisme for dei av oss som trur på europeisk integrasjon? Hjå Krastev ligg optimismen i at EU overlever, og i at europeisk opinion då vil få eit meir positivt syn på EU nettopp fordi EU overlever.

Sjølv er eg nok meir optimistisk enn Krastev. Ein av grunnane til det er kanskje at eg ser verda frå ein ljosare stad, og at eg – slik han gjer eit poeng av i After Europa – i motsetnad til austeuropearar av hans generasjon ikkje har noko eiga erfaring med eit kollapsande system. Ikkje berre kjem eg frå det rike nord-Europa, men eg er fødd i 1980, og dermed også eit born av det optimistiske nittitalet, eit born av eit Europa med framtidstru. Kanskje er eg også optimist fordi eg ikkje orker anna, fordi eg veit at eg ikkje vil lika det som kjem etter Europa, og fordi eg ikkje trur det vil tena verken dei som vert kalla anywheres eller dei som vert kategorisert som somewheres.

Og likevel: After Europe er ei viktig dose pessimisme, ikkje minst fordi den kviler på innsikter i det austlege sentral-Europa som er så godt som fråverande i norsk debatt. Hadde me sett meir austover, hadde me kanskje også skjøna meir av høgrepopulismens framvekst i ei rekkje vest-europeiske land. Og om ikkje anna er det eit brukbart nyttårsforsett: Bruk mindre tid på å stira vestover, over Atlanterhavet, og meir tid på å sjå austover, på vårt eige kontinent.

Bli abonnent

Da får du tilgang til alle artikler. Det tar under ett minutt.

Prøv i en måned for 1,-
Allerede abonnent? Logg inn

Fra forsiden