Hatets statistikk

I Europa var det ekstreme islamistar som tok liv i terroråtak i 2018. I USA var det høgreekstremismen.

Publisert   Sist oppdatert

Kvar sumar kjem det europeiske politisamarbeidet Europol sin rapport om terrorisme i Europa ut. Tidlegare rapportar har ofte vorte omdiskuterte.

Til det er det fleire årsaker. For det fyrste er det skilnad på korleis og kva ulike land rapporterer som terroråtak, noko som medfører at statistikken vert skeiv. Det som vert som registrert som eit terroråtak gjennomført av ei separatistgruppe i Frankrike eller Spania, har gjerne vorte registrert, medan høgreekstrem vald i Tyskland ikkje har vorte det.

For det andre inneheld oversikttala både stort og smått: Også årets rapport viser til dømes at det er «etnonasjonalistar og separatistar» som står bak dei fleste terroråtak i Europa. Det gjer eit skeivt bilete av terrortrugsmålet: I fjor vart 13 menneske drepne i terroråtak i EU.

Det skjedde i fire konkrete åtak:

  • 23. mars kapra ein 26 år gamal fransk-marokkansk mann ein bil i småbyen Carcassonne. Passasjeren i bilen vart drept, føraren vart skada. Etter dette skaut og såra 26-åringen fire politimenn, og han gjekk så til åtak på ein supermarknad i tettstaden Trèbes, der han drap to menneske. Etter ein gisselsituasjon vart også ein politimann drept, før gjerningsmannen vart drept i skotveksling med det franske politiet sine elitestyrker GIGN.
  • 12. mai drap ein fransk statsborgar av tsjetsjensk opphav ein person i eit knivåtak i Paris. Fleire andre vart såra. Gjerningsmannen vart skoten og drept av politiet.
  • 29. mai gjekk ein 31-åring til åtak på to politikvinner i belgiske Liège. Etter å ha knivstukke dei, nytta han skytevåpenet til den eine kvinna til å skyta og drepa dei båe, samt eit tredje offer. Gjerningsmannen – som hadde belgisk opphav og kriminell bakgrunn – vart sjølv skoten og drept av politiet.
  • 11. desember gjekk ein 29 år gamal fransk-algerisk mann til åtak nær julemarknaden i Strasbourg. Han var væpna med både ein kniv og eit skytevåpen, og drap fem menneske før han flykta frå åstaden. To dagar seinare vart han spora opp av politiet, og drept i ei skotveksling.
  • I tillegg til dette var det tre andre jihadistiske terroråtak – i høvesvis Nederland, Tyskland og England – der ingen mista livet, men fleire kom til skade. Dessutan vart ein 29-årig algerisk mann i august 2018 skoten og drept av politiet i Barcelona, etter å ha storma inn på ein politistasjon og forsøkt å knivstikka ein politimann.

    Alle handla på eiga hand

    Desse episodane har fleire fellestrekk. Alle gjerningsmennene handla på eiga hand. IS tok på seg ansvaret for dei fire fyrstnemnde, sjølv om det også kan ha med rein skjer opportunisme å gjera. Det er i alle høve lita tvil om at jihadistisk ideologi låg bak. Europol-rapporten peiker også på at 16 jihadistiske terrorkomplott vart avverga i ulike EU-land i løpet av 2018.

    Rapporten påpeiker også det følgjande: Soloterroristar opptrer sjeldan i full isolasjon. Dei har ofte kontakt med andre, og kan også ha fått støtte og hjelp frå likesinna. Dette gjeld sjølv om det «ikkje alltid er opplagt kor vidt den enkelte er ein dedikert jihadist som agerer ut frå radikale idéar, eller nokon med psykiske helseproblem».

    Få åtak frå ytre høgre og ytre venstre

    Europol-rapporten fortel oss også om utviklinga når det gjeld andre former for politisk ekstremisme. Venstreekstreme terroråtak (inkludert mislukka og avverga slike) vart berre rapportert i tre land: Hellas, Italia og Spania, og i stor grad grad knytt til valdelege anarkistmiljø.

    Av høgreekstreme åtak vert det på si side berre rapportert om eitt gjennomført åtak i Europol sine tal, eit skyteåtak i italienske Macareta, retta mot menneske gjerningsmannen oppfatta som afrikanarar. Tilsvarande vart det rapportert om eitt åtak med utgangspunkt i enkeltsaksspørsmål: eit brannbombeåtak retta mot eit gresk slakteri, gjennomført av ei ekstrem dyrevernsgruppe.

    Slik sett kan ein vera freista til å konkludera med at Europol-rapporten syner at ekstrem islamisme utgjer det farlegaste terrortrugsmålet også frametter, medan ekstreme separatistgrupper står bak flest åtak reint talmessig, 83 enkeltepisodar. Det siste vert lett misvisande, for dei registrerte åtaka er alle i tre land (Frankrike, Storbritannia og Spania). Og det fyrste? Er det misvisande det også?

    Høgreekstremismen som komande fare

    Neppe. Alle dei fire dødelege terroråtaka i Europa i 2018 var motivert av ekstrem islamistisk ideologi. Og sjølv om IS ligg med broten rygg etter å ha mista det sjølverklærte kalifatet i Syria og Irak, representerer både gjenverande nettverk og returnerande framandkrigarar ei fare.

    Det er likevel vesentleg å spørja seg om ikkje høgreekstremismen i dei komande åra kjem til å representera ei veksande fare. To utviklingstrekk som vert omtalt i Europol-rapporten peikar i den retning:

    • Talet på høgreekstremistar arrestert etter mistankar knytt til høgreekstrem terror har auka betydeleg dei to siste åra. Samla har 44 vorte arrestert, i Tsjekkia, Tyskland, Frankrike, Italia og Nederland.
    • Den europeiske høgreekstremismen varierer frå land til land, men er tydeleg til stades i ei rekkje, og rapporten omtaler ei «vekst i høgreekstreme idear».
    • Det er også verdt å merka seg at ein så langt i 2019 har hatt eitt dødeleg åtak i Europa som kan koplast til ekstrem islamisme – åtaket om bord på ein trikk i Utrecht 18. mars, då tre menneske vart drept av ein 37-årig tyrkisk-nederlendar. Men medan gjerningsmannen, Gökmen Tanis, sjølv har hevda å ha eit religiøst motiv, er mykje framleis uklårt i saka. Tanis har mentale problem, og ser ut til å handla heilt på eiga hand.

      Samstundes har det i 2019 også vorte gjennomført det som – ser det ut for – vanskeleg kan kallast anna enn høgreekstrem terror med dødeleg utfall i Tyskland: Den tyske kristendemokraten Walter Lübcke vart fyrst i juni skoten og drept utanfor huset sitt. Gjerningsmannen, identifisert som Stephan E., har koplingar til nynazistiske miljø, og drapet ser ut til å ha vore politisk motivert.

      Saman med terroråtak som det i Christchurch 15. mars, er det ei påminning om at høgreekstremismen utgjer eit vedvarande terrortrugsmål.

      Det amerikanske biletet

      Dette vert endå tydelegare om ein ser nærare på ein annan rapport som omtaler terroråtak i 2018, Anti-Defamation League-rapporten «Murder and Extremism in the United States in 2018» (PDF-versjon tilgjengeleg her: https://www.adl.org/media/12480/download). USA har rett nok skilt seg frå Europa gjennom ei årrekkje, gjennom at der er fleire og blodigare høgreekstreme åtak.

      ADL-rapporten viser likevel ein situasjon som er noko av eit spegelbilete av den europeiske: ADLs Center on Extremism har identifisert 50 drap kopla til politisk ekstremisme i løpet av 2018. Ifølgje rapporten vart alle utført av «ein personar eller personar med koplingar til høgreekstremisme», men ein av drapsmennene ser ut til å ha skifta «frå kvit makt-ideologi (white supremacy) til radikal islamisme» før han vart drapsmann.

      Her bør det leggjast til to ting: Ei rekkje av drapssakene rapporten omtaler er ikkje døme på terroråtak (rapporten inkluderer blant anna fleire døme på drap på familiemedlemer og bekjente). Dessutan har dei vald å inkludera drap knytt til kvinnehat prega av incel-idear som høgreekstremisme, noko som ikkje er meiningslaust, men heller ikkje ukomplisert.

      Likevel: Rapporten syner jamnlege koplingar til «kvit makt»-tenkning. Den dødelegaste enkeltepisoden som er omtalt er då også åtaket på ei synagoge i Pittsburgh i oktober 2018. Då vart elleve menneske drept. Motivet var antisemittisk.

      ADL-rapporten går så langt som å seia at merksemda rundt trugsmålet frå ekstrem islamisme har vore ute av proporsjonar, og at dette har gått ut over emna til å «handtera mange andre tryggleiksspørsmål». Den konkluderer med at «det er på tide å anerkjenna at høgreekstremisme er eit pågåande, gjennomgripande og konsistent trugsmål mot uskuldige liv i USA». Det siste er eit poeng amerikansk samtidshistorie gjer det umogleg å vera usamd i.

      Vegen over Atlanterhavet er kort

      Det er eit poeng som er like gyldig også i Europa, og det er eit poeng som også har konsekvensar her:

      Medan kontakt mellom amerikansk og europeisk høgreekstremisme slett ikkje er noko nytt, har nettet bidrege til at kontakten i dag er meir omfattande, og at idéar – både av politisk og organisatorisk art – lettare hoppar over Atlanterhavet, i båe retningar. Det finst ikkje noko «berre i Amerika».

      ADL-rapporten gjev oss ingen grunn til å oversjå fåra frå den ekstreme islamismen, ei fåre Europol-rapporten gjer meir enn tydeleg. Den tener likevel som endå ei påminning om trugsmålet høgreekstreme utgjer, ei påminning som kan vera nyttig også i vårt eige land. Sjølv om ho nettopp her burde vera overflødig.