Debatt

Tankar om kulturkrigen

Månestråle kan også tolkast som ein sterk kvinneleg figur i ein teikneserie, skriver Strømmen.

Bilde: Fra Pinterest / www.solvpil.dk/maane.htm

Eg vil gje eit døme på mitt eige kvite privilegium.

Kven skulle tru at ein av dei største debattane rundt finansministeren hausten 2017 ikkje skulle handla om statsbudsjettet, men istadenfor om eit slags Pocahontas-kostyme? Eg trudde det ikkje. Men det gjekk ikkje lang tid frå biletet av Siv Jensen på veg til Ville Vesten-fest dukka opp i sosiale media til det vart plukka opp av media.

Nokre av mine vener i sosiale media undra seg: Kunne no dette vera noko å skriva om?

Sjølv gjorde eg ein liten test. Eg la ut to statusoppdateringar. Den fyrste handla om at eg vurderte å kle meg ut som Siv Jensen, slik at eg faktisk kunne diskutera statsbudsjettet istadenfor å snakka om gamle utgåver av Sølvpilen. Den andre handla om statsbudsjettet, og om norsk kultur, nærare bestemt om kutt i løyvingane til Fortidsminneforeninga si museumsdrift, eit av dei som framstår som mest ubegripelege etter ein valkamp der fleire regjeringspolitikarar var svært så opptekne av å snakka om norsk kultur. Dette kjem nok ikkje som noko overrasking, men den fyrste oppdateringa var meir av ein klikkvinnar.

Difor skriv media om det. Det er din eigen feil.

Sidan eg enno ikkje har funne ein leppestiftkjole i min storleik, har eg hatt tid til å tenkja meir på denne debatten, ein slags avart av ein gamal amerikansk debatt, ein avart som fleire enn ei side ser ut til å vilja importera til Noreg. Over dammen snakkar dei om culture wars, så ein får vel kalla det ein kulturkrig. Og det kunne vera freistande å spørja: Kva om ein kulturkrig gjekk føre seg, og ingen gadd å møta opp? Kunne me avblåsa den då? Kanskje bruka tida på å steika vaflar istadenfor, eller å gå på dugnad?

Eit av fleire innlegg i debatten etterpå er skrive av Alex Iversen, som er uroa over at «identitetspolitikken» er på veg til Noreg. Han meiner me skal passa oss for det. Han meiner den vil skapa konflikt og polarisering. Og eg kjenner på ei viss uro, eg med, både der eg meiner Iversen treff, og der eg meiner han bommar.

Det er sider ved identitetspolitikken også eg finn problematisk, og det finst – kven let seg vel overraska over det – folk på amerikansk venstreside (og på den norske) som trekkjer sine resonnement altfor langt. Iversen teiknar opp ein karikatur, men det er ein karikatur som også skildrar eit faktisk fenomen. Men Iversen trekkjer også sine resonnement for langt. «I fravær av argumenter», skriv han, klamrar «en bevegelse av illiberale konformister» seg til klisjear, klisjear som «hvite privilegier».

Bli abonnent på Minerva, høyresidens nettavis: Kun 1,- første måneden!

Mitt eige kvite privilegium

Eg tenkjer å svara på dette gjennom å gje eit døme på mitt eige kvite privilegium. I ei årrekkje har eg som journalist vore interessert i politisk ekstremisme, og særleg i høgreekstremisme. Det gjer at eg óg har hatt interesse for rasisme som fenomen, eit fenomen som eksisterer langt utanom ekstremismen. Men kvar møter eg rasismen? For meg er det fyrst og fremst ein stad han er synleg i dagens Noreg, og det er på internett. Sidan eg tilhøyrer den norske majoriteten møter eg han ikkje, iallfall ikkje reint personleg, på andre stader. Eg møtte han ikkje på skulen. Eg møter han ikkje på jobb. Eg møter han ikkje på bussen. Eller på Bybanen i Bergen. Andre stader enn i ein del  fæle kommentarfelt og på ein del frådande facebookgrupper er han i stor grad usynleg for meg. Men eg trur ikkje at internett er ein annan stad. Den rasismen eg ser der, finst også i samfunnet elles. Nokon opplever han på skulen, på jobb, i butikken, på bussen, på trikken, kor som helst.

Eg har vokse opp i bygde-Noreg på 1980- og 1990-talet.

Kva koker dette ned til? Det koker ned til at det faktisk er verdt å hugsa på at kva bakgrunn ein har faktisk påverker kva erfaringar ein gjer seg. Hudfargen min påverker det. Kjønnet mitt påverker det. Det gjer for den del også både dialekta mi og målforma mi, men dei siste to plasserer også meg i ein minoritet, og kanskje gjer det meg også meir var på nynorskhat og bygdeforakt enn ein del bokmålskrivande byfolk er. Slike ting bør ein faktisk tenkja over. Dersom omgrepet «kvitt privilegium» kan bidra til å få ein til å tenkja, ja, så er det neppe av det vonde, og knappast ein klisjé.

Eg har vokse opp i bygde-Noreg på 1980- og 1990-talet. Eg hadde norske foreldre, og ein utsjånad som i ei etterlysing moglegvis hadde vorte skildra som nordeuropeisk, men som gjer at eg har passert som innfødd i ei rekkje europeiske land, heilt til eg opna kjeften. Alt dette bidreg til at det faktisk er vanskelegare for meg å forstå kva slag kjensler det vekker hjå ein del amerikanske urinnvånarar, og også hjå representantar for det norske urfolket, når dei ser den norske finansministeren i eit indianarkostyme. Dei kjenslene er framande for meg. På ekte.

I etterkant av heile indianaraffæra sytte eg for å lesa ein del innlegg frå både amerikanske urinnvånarar og frå norske samar. Til liks med resten av oss meiner dei sjølvsagt ikkje alle det same. Men ein del av innlegga frå folk som reagerer negativt på Siv Jensen sitt kostyme er skrivne av folk som sjølv har kjent undertrykking og hets på kroppen grunna sin bakgrunn, og andre er skrivne av folk som har foreldre og besteforeldre som har vorte utsett for grove overgrep. Det i mente er det kanskje ikkje så umogleg, likevel, å forstå at nokre reagerer med sinne på at billege og ganske teite kopiar av deira kulturuttrykk vert gjort til underhaldning på fest? Ja, eg skal vedgå det, eg kan sjølv av og til verta irritert over folk som driv med tullenynorsk, sjølv om det er betre at dei gjer det på fest, enn at dei gjer det i jobbannonser frå Kulturdepartementet eller i eksamensoppgåver på universitetsnivå.

Om me var litt mindre opptekne av å trekkja frontliner i den komande kulturkrigen kunne me kanskje finna rom til litt ettertanke, me også?

Å lesa Knoll & Tott

Samstundes gjer min bygdenorske bakgrunn at eg skjønar at Siv Jensen sitt kostyme ikkje faktisk er ein referanse til dei verkelege amerikanske urinnvånarane, og at det faktisk slett ikkje var meint som eit hån av overgrepsofre, eller som ei slag banalisering av den vondskapen dei opprinnelege amerikanarane definitivt mange stader har vorte utsett for. I staden er det faktisk ein referanse til vår eigen kultur. For Sølvpilen var i sanning ingen kiowa. Han var ein belgisk teikneseriefigur.

Og Månestråle? Jovisst kan ho nok tolkast som eit uttrykk for den seksualiseringa kvinner i urfolk heilt reelt har vorte utsett for. Gudane skal vita at mange av oss som las Sølvpilen medan puberteten kom snikande på har hatt nokre fantasiar om Månestråle. Dei var heldigvis stort sett i uskuldige former, medan den nemnde seksualiseringa slett ikkje alltid har vore like uskuldig. Men Månestråle kan også tolkast på eit anna vis: som ein sterk kvinneleg figur i ein teikneserie, ei kvinne som ikkje let seg hersa med, men som sparkar rumpe i møte med både kvite skurkar og indianarskurkar.

Det er nettopp dette – at indianarkostymet er ein referanse til vår eigen kultur – som gjer at mange i denne diskusjonen har vore opptekne av å fortelja at dei i barndommen leika cowboy og indianar. At det var kjekt. Og at ein som born eigentleg synest det var indianarane som var kulast. Det handlar om identitet, det med.

Sinnelag speler faktisk ei rolle.

Det er sjølvsagt slik at ein kan meina at indianarleiken vår ikkje var heilt uproblematisk, og at den iallfall ikkje er det når den vert leika av ein finansminister, og ikkje av ein niåring. Sant og seia er det mykje av kulturarva vår som ikkje er uproblematisk, og som verken er rein eller vidare politisk korrekt. Me les Knoll & Tott til jul, og koser oss slik sett ikkje berre med fysisk avstraffing av rampungar, men også med dei mest groteske spøkar og med svarte afrikanarar som vert framstilt som både primitive og ganske toskne. Knoll & Tott er ei omsetjing av Katzenjammer Kids, men den norske omsetjinga har diverre ikkje teke vare på den tyske aksenten til fleire av figurane, ein tjukk tysk-engelsk som også innebar ei stereotypisk og klisjefylt latterleggjering av tyskarar, omlag som Günther i Pondus.

For eit par år sidan var det åtak på sinnelagsetikk den eine sida i vår heimlege kulturkrig kosa seg aller mest med. Innvandringsliberalarar, særleg på venstresida, vart framstilt som reine sinnelagsetikarar, og sinnelagsetikarane vart omtalt som ein slags naive tullingar utan syne for konsekvensane.

Men no vil eg slå eit slag for sinnelagsetikken. For sinnelag speler faktisk ei rolle. Det er faktisk mogleg å lesa Knoll & Tott utan å synast at rampete ungar bør prylast, og utan å sjå ned på afrikanarar. Det ligg ingen vondskap bak Knoll & Tott-lesnad. Når Torbjørn Røe Isaksen kom opp med namnet «Kvit makt» på eit quizlag var det ikkje fordi han synest undertrykking av svarte er ein god idé, men fordi han syntest det var morosamt. Det var kanskje ikkje så morosamt, men det speler ei rolle. Det er ikkje fælsleg å kle seg i eit indianarkostyme. Når ein skal trekkja opp frontliner i kulturkrigen er det greitt å trekkja dei ein annan stad, og å retta inn artilleriet ein stad det er viktigare å treffa.

Det fleirkulturelle samfunnet er skite

For nokre er det at eg seier dette i seg sjølv eit uttrykk for mitt kvite privilegium. Det er jo ingen – det eg veit – som kler seg ut i dårlege og teite kopiar av den norske mannsbunaden på kostymefest. Men her er det det koker ned til for meg: Det fleirkulturelle samfunnet er ikkje prega av reinskap, og ikkje av ryddige grenser. Det er skite, og heldigvis og takk og lov for det, for i dette skitne ligg nettopp moglegheita til å vera annleis, fridomen til å skilja seg ut, fridomen til å vera seg sjølv.

Men i det same ligg også moglegheita for at ein kan bli fornærma og jamvel såra, og det til og med med rette. For oss som ikkje vert såra, som ikkje vert fornærma, er det verdt å dvela ved det. Verdt å tenkja etter. Men for dei som vert såra er det også verdt å hugsa på at me som trampar i salaten slik at dressingen skvett til alle kantar faktisk har andre erfaringar, andre referanserammer, andre forståingar, og at det i seg sjølv verken er utslag for rasisme eller for arroganse.

For det verkelege problemet med identitetspolitikken, iallfall når han nærmar seg karikaturen, er at identitet kan verta litt for viktig. Ikkje identitet slik han verkeleg er: omskifteleg, samansett, kompleks, i utvikling, der ein og same person kan vera både i den trygge majoriteten og i den utsette minoriteten. Men identitet slik han berre er i enkle, ideologiske modellar: rigid, fastlåst. Og når det skjer kan kvite menn som pushar femti koma til å syngja «Vi ere en nation vi med», og brått vert det ei viktig kampsak for dei å kunna kle seg ut som indianarar, sjølv om dei ikkje har gjort det sidan dei var ni, og å kalla kokosbollar for negerbullar, skjønt dei eigentleg gjev katten. Og det er trist, det, både for dei sjølve og for samfunnsdebatten.

Kort sagt: Det kulturkrigen treng er litt meir kultur. Og litt mindre krig.

Innlegget er først publisert på Øyvind Strømmens Facebook-side, og gjengis med forfatterens tillatelse.

Bli abonnent

Da får du tilgang til alle artikler. Det tar under ett minutt.

Prøv i en måned for 1,-
Allerede abonnent? Logg inn

Fra forsiden