Fra papirutgaven

Verdsborgar og Bryne-bu

Bilde: Pixabay

Sett frå Jæren skyt diagnosen av kontrastane mellom by og land over mål.

Nasen renn. Tårene trillar. Eg spyttar. Inn frå storhavet, utan filter over dei vårgrøne slettene, rasar ein liten, men nådelaus kuling. På veg mot lyngheiene i aust treff den meg, der eg syklar innover landet for å henta yngste sonen i barnehagen. I sør vaiar den Mordor-aktige beingrinda av ein vindmøllepark frenetisk. Sykkelen står i første gir, men sjølv i nedoverbakke må eg trø så låra svir. Eg held tretti graders vinkel mot naturkreftene for ikkje å fyka på det nygjødsla jordet. Med handa verjer eg andletet mot sørvesten, som verkar å villa riva med seg hjernen på veg opp gjennom nasebora og ut venstre øyre. Eg prustar. Bannar. Jublar. Om enn seigt, så går det framover. Mellom sola og meg dansar ei vipe. Kan det bli meir jærsk?

Det var ikkje alltid så vindfullt, livet. Eg oppsøkte blesten først etter fire tiår på alle andre stader: Ikkje før såg eg dagens lys i Stavanger, før diplomatforeldra mine, båe av jærsk opphav, tok meg med på post til Ankara. Det første språket mitt var kebab-jærsk – norsk med tyrkisk bøyingsmønster. Så Moskva, der Bresjnev styrte og folket stod i kø. Jurij Aleksejevitsj Gagarin var den første helten min. Så Oslo. Eplehagevilla. Skule i Groruddalen. Alltid med vissa om at me skulle vidare. Bunkane med Newsweek på stovebordet vitna om det.

I mellomtida gjekk barndommens imperium, Sovjetunionen, i oppløysing. Familien flytta til eit sjølvstendig Ukraina. Eg pendla mellom vidaregåande i Oslo og eit loslitt, eventyrleg Kyjiv. Som vestlendingar, godt planta i motmakts-og målsakstradisjonen, kjende me oss heime på dei ukrainske viddene, blant dei som atter skulle kasta av seg «lillerussar»-stempelet og gjenreisa seg sjølv og sitt eige.

For meg utgjorde i tillegg lukta av uraffinert bensin og papyrosi-sigarettar, samt bjeffinga til sure kassadamer, ei kjærkomen mental kopling til barndomen i Moskva. Dei banda var viktige for meg. Noko fast hadde eg då, i tillegg til far og mor, sjølv om eg ikkje hadde slått rot.

Med tida tok det postsovjetiske og slaviske endå større plass i tilveret. Russisk på Blindern, til dømes. Statsvitskap. Utlandet lokka. Språkskule i Georgia. Master i Russland og Soviet-studiar i London. Frilansjournalist. Jobb i Baku. Ja, verda lokka, og eg skulle sjølvsagt redda henne. Stor var gleda då eg kom inn på UDs aspirantkurs. Eg vart i departementet i åtte år, inkludert to utstasjoneringar.

Å koma heim

Då eg fekk nok og hoppa av, skuldast det ein kombinasjon av livssituasjon og ei tiltakande kjensle av retningsløyse og framandgjering.

Eg hadde gifta meg og fått barn. Nærma meg førti. Tanken på å pakka ned og opp, opp og ned att, halda barna i evig transitt, stadig knyta og bryta band, freista dessutan ikkje lenger. Og sjølv om eg verkeleg prøvde å overtyda meg sjølv om verdien av byråkrati som sivilisasjonens ferniss over kaos, var det grenser for kor mange talar med himmelropande innebygd kognitiv dissonans eg kunne lira av meg før det tæra på det private samvitet mitt, les «klimaendringene er vår tids største utfordring (…) Norsk olje og gass er renest i verden».

Å gjøre en forskjell var den noko språkforvirra tittelen på boka som ein sikkert oppriktig Støre hadde gitt ut då eg var aspirant. Som eit tannhjul i det store systemet kjende eg berre at eg spann, full av idear og verketrang. På staden kvil.

Gjennom alle åra i utlandet og i Oslo hadde foreldra mine vore medvitne om å ta oss barna med heim til Jæren i nesten alle feriar, for om mogleg å slå nokre røter. Planen deira lukkast, for no vakna verkeleg tanken på å flytta dit i meg. Tanken vart til eit sug, så ei sjølvfølgje. Ektefellen, fiskarbondeson frå Sogn og Fjordane og sjølv byråkrat, protesterte ikkje. (Kan ein tenkja seg vakrare kjærleikserklæring?)

Ingen av oss kjende resignasjon då Sørlandsbanen drog frå Oslo S den januarmorgonen for dryge tre år sidan. Me skulle heim. Ikkje som i eit steg attende, tilbake til provinsiell fred og låge ambisjonar, slik turen ut av sentrum ofte blir omtalt. Nei, me skulle fram. Til heile resten av livet, med dei tusen moglegheitene som måtte finnast under den jærske himmelen.

Og – i motsetnad til kva du no kunne forventa frå ein vestlending: Det har gått riktig bra.

Me kjøpte hus med hage på Bryne for prisen av ein liten toroms i Oslo. Fekk plass i barnehagen (med symjebasseng, bygd like før oljenedturen) og på grendeskulen. Både husbonden og eg måtte ta lappen, ei nesten historisk hending på Bryne Trafikkskole, der dei fleste elevane er 16. Han byrja å pendla inn til ny jobb i Stavanger.

Sjølv fekk eg hyre som humlerøktar. I åtte månader fôra eg opp insekt før dei vart pakka bol-vis og sende for å pollinera i dei svære tomatdrivhusa ute ved havet. Rogaland står for nesten heile den norske tomatproduksjonen, og humlene er viktige bidragsytarar til kvalitet og mengd. Denne så vidt landbruksfaglege kompetansen bidrog til at eg så landa stillinga som redaktør i det 120 år gamle landbruksfagbladet Bondevennen, eit omtykt vekeblad som nesten alle bønder på Jæren, og mange på Sør- og Vestlandet, har halde i generasjonar.

Eit feste

Det formelle på stell, altså. Fersk gjeld inkludert. Men kom eg heim? 

Det er ikkje råd å svara utan å bli personleg: Å vita at farmor trilla barna sine langs dei same vegane som mine no fer langs, å tenkja på at oldefar sleit i åkeren som skal stå korngul også i haust, når nokon med venleg røyst innleier ein samtale med orda «eg kjenner ikkje deg, men eg veit kva folk du kjem av». Jau då, endeleg trutnar grunnmuren min.

Eg veit dei finst, folka som fell på plass uansett kor, slike som meistrar å høyra til her og no, utan opplagte ankerfeste, blotta for nostalgi. Dei er mange, eg freista å bli som dei, men greidde det ikkje.

For meg som aldri hadde landa nokon stad, sjølv ikkje i Oslo etter alle dei åra og med eit rikt sosialt miljø, var det å flytta til Jæren som når ein utilpass stikling kjem i rett jordsmonn. Folk med lengre lokal fartstid kan stussa, men eg ser på meg sjølv som innfødd no, med hevdvunnen kjærleik til landet, dei stadige vêrskifta, samt ein viss forstand på dei sosiale kodane. Når det eg endeleg kan kalla heime, har form av eit konkret landskap og ei slekt, kjennest banda til staden reint organiske. Nett slik treng eg å høyra til for å verka som best. Sjølv med to i matte loddar eg djupna i matematikaren Arkimedes’ ord: Gi meg eit fast punkt, og eg skal bevege heile jorda.

Nokon og alle stader

I dagens politiske røynd representerer det førre livet mitt og det noverande to tilsynelatande motpolar: Den urbane, kosmopolitiske og liberale kvinna står på den eine sida av den identitetspolitiske kløfta; ho er det David Goodhart kallar «anywheres», menneske som kan leva og realisera livet sitt kor som helst og i lag med menneske frå ulike land og kulturar. Den stadbundne humlerøktaren av ein jordbruksbladfyk står på den andre – ein «somewhere», med liv og vyrke rama inn av det stadeigne og særprega.

Så kven har eg blitt?

Rotfast og stolt av det, ja visst. Og eg kunne gjerne kalla meg sjølv ein somewhere, om ikkje definisjonen av ein slik kjendest så avgrensande og negativ. For reisa til somewhere har ikkje tatt meg med frå den eine sida av den identitetspolitiske kløfta til den andre.

Den nye, eller forsterka jærske identiteten min påverkar ikkje den politiske ståstaden min, slik somwhere/anywhere-omgrepa kunne hinta om. Ikkje har eg blitt meir kritisk til innvandring, som endrar samfunn og nedarva verdiar. Ikkje tvilar eg meir over ein feminisme som endrar familiestrukturar. Ei heller harselerer eg med elsykkel-køyrande Oslo-byråkratar, som er meir opptatt av det globale klimaet enn av ny og betre E39, tvert om. Skepsisen min til internasjonal handel er styrkt, men det skuldast uro over kva det fører til av massive klimautslepp og importpress mot norske jordbruksvarer, ikkje det nye postnummeret mitt eller redsle for å missa jobben.

Ei stund tenkte eg at med all denne nyvunne stadbindinga, hugen til landet og jobb i ei næring som har som adelsmerke at du skal overlata bruket i betre stand enn du overtok det, så burde mykje ligga til rette for at eg kunne bli ein god konservativ. Av typen som tek vare på det som er verdt å ta vare på, du veit. Økosystema og naturen, i det minste. Det tok meg berre eit halvt kommunestyremøte, observert frå tilskodarplass, for å stadfesta at dei såkalla konservative her er minst like liberale som dei fjongare fetrane deira i byen. Bygg ut. Høgare. Større. Gje gass. Det er omkvedet, òg her utan ein plan for kor «utviklinga» og «framsteget» til slutt skal ta oss.

Snurt, og litt påtatt naiv, konstaterte eg at det er langt mellom dei konservative av den typen Kåre Willoch har blitt, der han talar klokt om livsgrunnlaget, klimaendringane og forvaltaransvaret. Direkte skuffa stadfesta eg at heller ikkje Senterpartiet evnar å setja dei klimaendringane som kjerneveljarane deira er avhengige av å stagga, over alt anna, ei heller å hindra kommunane i matfatet Jæren i å bli blant dei verste nedbyggarane av matjord i landet.

Nei, i dei store politiske spørsmåla er eg framleis ein liberalar eller radikalar. Nett som då eg budde innanfor Ring 3. Og ved lokalvalet i haust, som til stortingsvalet om to år, hamnar eg framleis trygt i gruppa høgt utdanna, kvinne, urban. Verdsvand og utåtvend. Nokså tolerant.

Somewhere og anywhere.

Kartet til Goodhart gjer nok nytta som forklaringsgrunnlag for sosiopolitiske skilje og utviklingstrekk i USA, Storbritannia og i andre delar av Europa. Slik kan det òg vera nyttig for politiske krefter som vil spela opp skilnadane mellom by og land her heime. Men det stemmer ikkje med terrenget mitt. Ei heller med det jærske. Iallfall ikkje enno.

Eg kryssar brua over den tilsynelatande identitetspolitiske kløfta konstant og mest utan å merka det.

På kanten av landet, midt i verda

At eg kan vera både rotfast og kosmopolitt på Bryne, seier vel så mykje om kva Jæren er, som om meg. Lat gå, på den norske sentrum-periferi-aksen er Jæren distriktet. Men av alle distrikt, er dette blant dei mest sentrale. Jæren, som resten av fylket (og heile kysten sør- og nordover), er kopla tett på verda, 24/7.

Som høgt utdanna verdsborgar er eg inga einsleg svale i åkerlandet. Det vrimlar av oss. Du må berre utvida oppfatninga av kven den stereotype kosmopolitten er. Eg har ofte sett henne føre meg, der ho sit halvt skjult bak New York Times og drikk kaffi i kva by på kloden som helst, med sjølvsagt mine, som om ho var heime. Typen finst her òg. Og Bryne har for lengst fått sine kaffibarar, mikrobryggeri og debattkveldar. Her òg les me Houellebecq og filosoferer over Europas impotens og endelikt. Men i tillegg til den høgt utdanna, kronikkskrivande og kultursensitive kosmopolitten lever her ei rekkje mindre opplagte, men høgst verkelege verdsborgarar.

Den jærske bonden til dømes, sjølve ikjøtinga av omgrep som sjølvstende og stadbinding, er knytt lagnadstungt til omverda. Internasjonal landbruksforsking, ny teknologi, kraftfôrpris, utholing av tollvernet, veganisme og andre føringar frå ei stadig meir urban omverd verkar inn på kvardagen i det store lausdriftsfjøset. Så etter kvart også effektane av den globale temperaturauken.

På garden har bonden gjerne ein avløysar frå Aust-Europa. Kviterussarar, polakkar, ukrainarar og litaurarar plukkar tomatar og agurkar i veksthusa. Folk som ikkje er fødde på Jæren, sit i butikk-kassa, vaskar kontora våre, steller gamle foreldre på sjukeheimen, og flyg til Gdansk eller Lviv når deira eigne treng dei. På Nortura-slakteriet på Forus lagar folk frå 55 land pølsene du et.

Om eg med internasjonal ballast hadde noko atterhald før eg flytte hit, var det uroa over at innsatsen for å læra russisk skulle vera forgjeves. Uroa fordufta første dag på humlejobben. Blant kollegaene var ein latviar og to litauarar av ukrainsk avstamming. I låven oppunder Garborgs haugtusseheim vart arbeidsspråket russisk. Referansegrunnlaget postsovjetisk.

Kva du gjer, ikkje er

Når ellevte generasjon sauebønder, oljeingeniørar, austeuropeiske agurkplukkarar og kommunale kulturarbeidarar lever og verkar side om side, fritt for politisk friksjon, er det ikkje minst fordi dei fleste er travle på jobb. Nærleiken til, og den sysselsetjande dynamikken med Stavanger, olja, Europa, dei brasilianske soyagigantane og heile resten av verda, gjer samanlikninga mellom Jæren og det klassiske distriktet vanskeleg.

Alle kjenner dei globale konjunkturane, sjølvsagt. Oljenedturen ramma hardt, arbeidsløysa er framleis høgare her enn i dei gode åra før 2014, skatteinntektene og fødselstala går ned, utflyttinga har auka.

Likevel står arbeidslinja og pragmatismen framleis knallsterkt på Jæren. Nokon kritisk masse av folk som har falle heilt igjennom – av somewheres som korkje har kompetanse eller ressursar til omstilling – har ikkje materialisert seg. Det ufattelege slitet som ligg bak forvandlinga av myr og steinrøys til grøderike sletter, har gjort jærbuen self made. Kva du gjer, tykkjest vera vel så viktig som kven du er, og iallfall viktigare enn kven du freistar å identifisera deg – og framstå – som.

Desse erkjenningane forklarar kvifor tidas identitetspolitiske vindar er noko me enn så lenge forheld oss til berre som eit sus i bakgrunnen. Om i det heile. Dessutan kjem posten enno på tida. Dei fleste har dab. Sjukehus er ikkje truga med nedlegging. Det tek 40 minutt å pendla til nærmaste by med store, arbeidsgjevande institusjonar. Ein dryg halvtime til flyplassen og verda. At passkontoret forsvinn frå Bryne, er synd, men til å leva med, folk flyg enno som om det var på verdas siste tid. Den siste ulven i fylket vart skoten i 1884  ja, pluss den omstreifaren i 2013).

Saka som utan sidestykke har skapt størst bruduljar det siste året, er bompengepakken på Nord-Jæren. Men heller enn å kasta grupper mot kvarandre har det automobile stammebrølet «Nok er nok!» samla høgre og venstre, siddis og bygdebu, rik og mindre rik i ei sjeldan og u-rogalandsk oppvising i høgarevelboren harme.

Så lenge det flyt

Me himlar med auga, som alltid, over håplause byfolk og byråkratar både i Stavanger og Oslo, men avstanden inn dit har ikkje blitt nemneverdig større. Her finst ingen misnøgd og umyndiggjort opinion stor nok til å falla for populistar og omkalfatra det politiske landskapet.

Om nokon her i forbifarten kunne likna somewheres, var det kanskje den klimaskeptiske jærske bonden. Blant dei få prosentane som bøndene utgjer av Jærens vel 300 000 innbyggjarar, er det forunderleg tett blant dei. Den tradisjonelle bondeskepsisen til mykje av det urbane blir no kanskje òg  forsterka av kjøtdebatten, forbod mot nydyrking av myr og pelsdyrhald, samt nye haldningar til dyr og dyrevelferd. Men når det er sagt; kjem regn, tørke eller fleire veganarar, så har dei ikkje noko anna val enn å drenera betre, vatna meir eller tilpassa produksjonen til det marknaden vil ha. Å røysta på eit parti som anerkjenner mishaget ditt over det som luggar, gir kanskje meining i ein kort periode, men om åkeren står under vatn, avlinga svir av eller kjøtprisen fell, har det lite føre seg. Då er det berre å tilpassa seg, som best ein kan. Og det kan jærbonden. Bondekonservatismen stikk ikkje djupare enn det grasrøtene greier å finne vatn.

Så jærbuar flest stemmer Høgre. Eller Framstegspartiet. Arbeiderpartiet, grunna generasjonar med innflyttarar. Senterpartiet står nok sterkt blant bøndene, men Trygve Slagsvold Vedum opplever ikkje  den same medvinden her som elles i landet, og har førebels ikkje ein einaste ordførar i nokon av dei åtte jærkommunane. Sett herifrå skyt diagnosen av kontrastane mellom by og land over mål. Me er sjølvgåande. Travle med vårt. Byfolka med sitt. Ting flyt. Så lenge jærbuen ser lønsemda i å omstilla seg, veit og evnar han å tilpassa seg det som måtte koma. Enn så lenge.

Kva som skjer når investeringsnivået i oljesektoren dalar, eller når robotar og kunstig intelligens tek opp konkurransen med den lokale arbeidsgleda, ja, sjå, det kan bli ei anna soge.

Det siste stykket til barnehagen går med ein veldig medvind i ryggen. Saman med poden syklar eg heimover, nedover bakke. Han er konsentrert og stolt, lærte nett å sykle. Auga myser mot blesten. Det ber over åkrar og gjennom gardstun. Ved det store hønsehuset møter me storebror på veg heim frå skulen. Siste stykket trugar vindkulene med å deisa dei små kroppane i grøfta. Med håret til alle kantar brøler eg med blesten: «Trø på, karar! De er jo jærbuar!»

Bli abonnent

Da får du tilgang til alle artikler. Det tar under ett minutt.

Prøv i en måned for 1,-
Allerede abonnent? Logg inn

Fra forsiden